Πέτρος Σταύρου – 22.-6.2025

Α. Το εθνικό και ευρωπαϊκό πλαίσιο κατά τη στιγμή της ανάληψης της εξουσίας

Ας δούμε ποιο ήταν το διεθνές και εθνικό πλαίσιο κατά τη στιγμή των διαπραγματεύσεων. 

1. Σας καλώ να ξεχάσετε κάθε ανάλυση περί κρίσης και σας καλώ να μην μπλέξουμε με κάποια βαριά μαρξιστική ανάλυση, όχι γιατί δεν θα ήταν σωστή αλλά γιατί δεν θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε, με όσο το δυνατόν απλούστερο τρόπο, το πώς ξεκίνησε η δραματική αυτή περίοδος. Προτείνω το εξής απλό σχήμα: 

Η κρίση δεν είναι η κλασική κρίση υπερσυσσώρευσης, ούτε οφείλεται στην ύπαρξη δίδυμων ελλειμάτων. Υπάρχουν δύο αιτιακές αλυσίδες που ξεκινούν από την ίδια αιτία – αφετηρία:

Πιστωτική έκρηξη – αύξηση εισοδημάτων και εξωτερικών ασσυμετριών του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών 

Πιστωτική έκρηξη αύξηση των τιμών των τίτλων – πτώση των τιμών και έκρηξη της φούσκας των περιουσιακών στοιχείων – αφερεγγυότητα των τραπεζών.

Οι δύο αιτιακές αλυσίδες δεν είναι απαραίτητο να συναντηθούν παρότι ξεκινούν από την ίδια αιτία. Εκείνο που έχει σημασία να καταλάβουμε είναι πως δεν φταίνε ούτε τα δίδυμα ελλείμματα, ούτε η χαλαρή δημοσιονομική πολιτική για την κρίση του ευρώ αλλά η δεύτερη αιτιακή αλυσίδα. Η πρώτη αιτιακή αλυσίδα υπάρχει και πριν την κρίση του 2008 και επενεργεί στις οικονομίες. Το 2008 όμως η δεύτερη αιτιακή αλυσίδα εμπεριέχει την αιτία και τις προϋποθέσεις ξεσπάσματος της κρίσης. Η πρώτη αιτιακή αλυσίδα δεν οδηγεί απαραίτητα σε κρίση, χωρίς να επενεργήσει η δεύτερη. Αυτή η κατανόηση έχει μεγάλη σημασία για την πολιτική επιχειρηματολογία εκείνου του καιρού. 

2. Με τους τότε τραπεζικούς και διεθνείς χρηματικούς θεσμούς μπορεί να αντιμετωπιστεί μια κρίση φερεγγυότητας των τραπεζών. Τα λεγόμενα ζητήματα ανταγωνιστικότητας και εξωτερικών ανισορροπιών όπως και τα ζητήματα δημοσίου χρέους απαιτούν μακροπρόθεσμες πολιτικές και μπορούν να ιδωθούν στο βάθος του χρόνου. Η κρίση φερεγγυότητας μπορεί να αντιμετωπιστεί άμεσα αλλά η ΕΕ δεν επέλεξε να το κάνει διότι η κρίση ήταν μια ευκαιρία επιβολής της νεοφιλελεύθερης ατζέντας χωρίς τους συνήθεις κοινωνικούς τριγμούς και σε νέο πιο ευνοϊκό, για αυτήν, πλαίσιο ταξικής πάλης. 

3. Τα μνημόνια είναι εκτός ευρωπαϊκής νομιμότητας. Δεν είναι παράνομα αλλά δεν προβλέπονται από το ευρωπαϊκό θεσμικό σύστημα.  Επίσης δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι Το πρώτο και το δεύτερο μνημόνιο έχουν αποτύχει δραματικά. Ειδικά το δεύτερο μνημόνιο με το PSI. 

4. Στο παραπάνω πλαίσιο, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί «βαφτίζουν» το χρέος βιώσιμο  ενώ το ΔΝΤ, μόλις το 2015, παραδέχεται πως πρέπει να γίνει σοβαρή ελάφρυνση του ελληνικού χρέους. Σύμφωνα με την έκθεση του ΔΝΤ το ελληνικό χρέος έχει καταστεί εξαιρετικά μη βιώσιμο και πρέπει να αντιμετωπιστεί με μέτρα που η Ευρώπη, μέχρι εκείνη την στιγμή, αρνούνταν να πάρει .

Αυτό που αρνείται να πάρει, ως μέτρο ελάφρυνσης του ελληνικού χρέους, η Ευρώπη είναι η ονομαστική μείωση του χρέους. Αντί αυτής της ονομαστικής μείωσης του stock μεγέθους του χρέους έχει πάρει όλα τα μέτρα flow (ροές) μείωσης του αριθμητή (χρέος / ΑΕΠ) με την καταστροφική παραγωγή μακροχρόνιων πρωτογενών πλεονασμάτων και όχι της αύξησης του παρανομαστή ή του δραστικού περιορισμού του αποθέματος χρέους . H διαγραφή χρέους και η ισχυρή ανάπτυξη είναι ο δρόμος για μια μεσοπρόθεσμη διέξοδο από το πρόβλημα. Η παραγωγή πλεονασμάτων είναι μια πολύ αργόσυρτη μείωση του χρέους που όμως προτιμάται γιατί ανασυγκροτεί, με άμεσο τρόπο, τις ταξικές πολιτικές του αστικού κράτους. 

Άρα η διαπραγμάτευση είναι αναπόφευκτη. Ακόμα και η κυβέρνηση των ΝΔ – ΠΑΣΟΚ να έμενε στην εξουσία θα έπρεπε να επαναδιαπραγματευτεί τη δανειακή σύμβαση. Η ανάδειξη του ΣΥΡΙΖΑ σε κυβέρνηση επιταχύνει τον πολιτικό και ιστορικό χρόνο. Τα ζητήματα των μαζών και η υποβάθμιση του πλαισίου ζωής ανατρέπουν τους συνήθεις χρόνους ακόμα και όταν το κίνημα είναι σε ύφεση και η αναθετική λειτουργία έχει αντικαταστήσει τις κινηματικές πρωτοβουλίες. 

Συμπέρασμα: Η πολιτική πρόταση του ΣΥΡΙΖΑ είναι ρεφορμιστική αλλά αναπόφευκτη, στα αρχικά στάδια που χτίζεται η νομιμοποιητική βάση της αντίδρασης στις μνημονιακές πολιτικές και την ευρωλιτότητα. 

Η συνάντηση της με την λεγόμενη κρίση του ευρώ και την πολιτική ατζέντα που κρύβεται πίσω από την κρίση του ευρώ – η κρίση ως ευκαιρία επιβολής – της πραγματικής λειτουργίας του ευρώ θα δημιουργήσει δύο πιθανά ενδεχόμενα, δηλαδή, μια διακλάδωση: την εξέλιξη αυτής της ρεφορμιστικής πολιτικής σε μεταβατική ριζοσπαστική πολιτική ή στην εξέλιξη της σε πολιτική ανασυγκρότησης των λειτουργιών της οικονομίας και της αστικής πολιτικής. 

Β. Ορισμένες σημαντικές επισημάνσεις

Πρώτη επισήμανση: Για να καταλάβουμε το πλαίσιο της εποχής και τον ρόλο του ΣΥΡΙΖΑ αφορά την λογική της διαπραγμάτευσης. Ο ΣΥΡΙΖΑ, 2 χρόνια πριν αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας, υποστήριζε πως η διαπραγμάτευση θα έχει τους εξής τρεις άξονες: Διαπραγμάτευση της δανειακής σύμβασης, ακύρωση των επιβαλλόμενων ρυθμίσεων των μνημονίων με  αντικατάσταση τους με δικές του μεταρρυθμιστικές πολιτικές και λύση του τραπεζικού προβλήματος και των κόκκινων δανείων με δημιουργία bad bank, λύση που πρότεινε ακόμα και η ΤτΕ, με αρκετά διαφορετικό τρόπο βέβαια. 

Η διαπραγμάτευση θα γινόταν απευθείας με τους δανειστές, σε πολιτικό επίπεδο, παρακάμπτοντας την τρόικα και δίνοντας τέλος στις τραγικές και εξευτελιστικές εικόνες των επισκέψεων των επιτελείων των τροικανών στα υπουργεία και τους δημόσιους οργανισμούς. Υπάρχει όμως δραστική αλλαγή του πλαισίου της Ταξικής Πάλης, ήδη από το 2012, πριν ακόμα ονομαστεί η κινηματική ύφεση «αναθετική διαδικασία». Γνώμη μας είναι ότι από το 2012 και μετά δεν υπάρχει αναθετική διαδικασία αλλά ούτε και κινηματική ύφεση αλλά πίεση των κομματιών της αριστεράς για ανατροπή του κεντρικού πολιτικού σκηνικού, τουλάχιστον μέχρι το 2014.

Δεύτερη επισήμανση: Το 2014 ο ΣΥΡΙΖΑ αλλάζει στρατηγική απέναντι στην εξαγγελλόμενη διαπραγμάτευση. Από τη διαπραγμάτευση της δανειακής σύμβασης στον επώδυνο συμβιβασμό. Τι θα περιείχε ο επώδυνος συμβιβασμός; Την επιστροφή στα πλεονάσματα, μικρότερα, μεν από το δεύτερο πρόγραμμα αλλά πλεονάσματα.  Την συνέχιση των μνημονίων και μια μικρή ανάσχεση των όσων συμβαίνουν στην αγορά εργασίας. Που οφείλεται αυτή η μεταστροφή, πριν καλά – καλά αναλάβει ο ΣΥΡΙΖΑ τη διακυβέρνηση; Εκτιμώ σε δύο κυρίως αιτίες:

Α. Στον κοινοβουλευτικό ρόλο της αξιωματικής αντιπολίτευσης που εκπαίδευσε το κόμμα της ριζοσπαστικής αριστεράς στην υπεύθυνη πολιτική.   Προσοχή, όχι στον ρεφορμισμό, αλλά στην  υπεύθυνη πολιτική.  Ο ρεφορμισμός είναι χαρακτηριστικό που παράγεται από τη δράση του κόμματος στη κοινωνία ενώ η «υπεύθυνη» πολιτική είναι τα χαρακτηριστικά που παίρνει το κόμμα όταν ασκούνται πάνω του οι δράσεις των σκληρών ιδεολογικών μηχανισμών της αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. 

Β. Στις διαμηνύσεις της ίδιας της ΕΚΤ και του Ντράγκι, στα μέλη των αποστολών του ΣΥΡΙΖΑ που επισκέφτηκαν τα κεντρικά γραφεία της ΕΚΤ. 

Η πρόταση του ΣΥΡΙΖΑ από ρεφορμιστική minimax γίνεται διαχειριστική maximin, πριν καλά καλά γίνει κυβερνητική εξουσία. Είναι ένα ερώτημα αυτό. 

Τελικά ο ΣΥΡΙΖΑ αποφάσισε να στείλει μια νεότατη διαπραγματευτική ομάδα, τεχνοκρατικού και όχι πολιτικού προφιλ να διαπραγματευτεί με τα τεχνικά κλιμάκια της τρόικας. Τα κλιμάκια μετονομάστηκαν σε «θεσμούς» και ο εξευτελισμός, κάπως αντιμετωπίστηκε. 

Τρίτη επισήμανση: Η αγνόηση, από την πλευρά της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝΕΛ, ότι η ΤτΕ διατηρεί έναν πυρήνα εθνικής κεντρικής τράπεζας και δεν είναι ένα απλό υποκατάστημα της ΕΚΤ, παρόλο που αποτελεί τμήμα του ευρωσυστήματος. Η ΤτΕ είναι ανεξάρτητη αρχή υπεύθυνη για την σταθερότητα των τιμών και την ευστάθεια του χρηματοπιστωτικού συστήματος, θεσμικά και λειτουργικά ανεξάρτητη από την πολιτική καθοδήγηση αλλά, παρόλα αυτά υπόκειται στον δημοκρατικό και κοινοβουλευτικό έλεγχο και στην πραγματικότητα είναι ο «κεντρικός σχεδιαστής» των χρηματοροών της ελληνικής οικονομίας. Αν αγνοηθεί ο κρυφός ρόλος της τότε δεν θα υπάρξει κανένα εργαλείο στα χέρια της ελληνικής κυβέρνησης. 

Τέταρτη επισήμανση: Η αποφυγή, από τον ΣΥΡΙΖΑ, των  άμεσων και άκρως απαραίτητων μεταρρυθμίσεων του δημοσίου όπως θα ήταν η Ενίσχυση του κοινωνικού κράτους και της καθολικότητας του, η Αντιμετώπιση της υποστελέχωσης με βελτίωση του κανόνα 1:5, η Ενίσχυση των Δ/νεων προγραμματισμού των Υπουργείων που αναφέρονται σε όλους τους διαθέσιμους πόρους για αναπτυξιακές και επενδυτικές παρεμβάσεις του δημοσίου και όχι μόνο στους συγχρηματοδοτούμενους πόρους του λεγόμενου ΕΣΠΑ. Έστω μια σταδιακή επαναφορά του 13^ου και 14^ου μισθού στο δημόσιο. Ουσιαστική Ενίσχυση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και της πρωτοβάθμιας υγείας. 

Γ. Οι βασικές κυβερνητικές δράσεις, κατά το 2015, ανασυγκρότησης του αστικού κράτους με οργανωτική ιδεολογία τον νεοφιλελευθερισμό. Εκτέλεση τεχνοκρατικών πολιτικών υπό την σκιά των διαπραγματεύσεων και χωρίς χρηματοδοτική γέφυρα. 

1. Το πρόγραμμα Θεσσαλονίκης και η λογική της ακραίας φτώχειας ως λογική καθιέρωσης του ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος.  Τρείς πηγές χρηματοδότησης. Μια φανταστική και δύο πολιτικά αδύνατες – Φοροκαταστολή, Πόροι του ΤΧΣ και Πόροι του ΕΣΠΑ. Το πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης είναι πλήρως ανεφάρμοστο και γιαυτό εξελίχθηκε σε πολιτική πολιτικής της παγκόσμιας τράπεζας για το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα. 

2. Ζητήματα ανάπτυξης της οικονομίας. Η ελληνική κυβέρνηση δεν έφερε κανένα εμπόδιο στην ανασυγκρότηση των αναπτυξιακών πόρων υπερ των επιχειρηματιών και του κεφαλαίου. 

ΕΣΠΑ : Πλήρης αποδοχή του προϋπάρχοντος πλαισίου της ΝΔ. Ring Fencing. Ειδικός λογαριασμός στην ΤτΕ. Και πλήρης έλεγχος από την ΕΕ του προγράμματος δημοσίων επενδύσεων (ΠΔΕ) 

Αναπτυξιακός νόμος: Παλιές οφειλές του δημοσίου, Σκάνδαλα εξυγίανση. Ξεπάγωμα. Ο Αναπτυξιακός νόμος έγινε επενδυτικός και από επενδυτικός έγινε εργαλείο οικονομικής διπλωματίας του πρωθυπουργικού γραφείου. 

Αναπτυξιακή Τράπεζα – Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων – Εργοστάσια Καύσης στερεών αποβλήτων – ΣΔΙΤ. 

Αυτοκινητόδρομοι. Κατάρρευση των τραπεζικών κονσόρτσιουμ. Υποβιβασμός σιδηροδρόμων.  

Κόκκινα δάνεια: Διαμόρφωση μιας πολλαπλότητας εργαλείων με παράλληλο ελάχιστο δίχτυ ασφαλείας. Απελευθέρωση των τραπεζών να κάνουν ότι θέλουν – αναδιαμόρφωση της αγοράς κατοικίας. 

Δ. Συμπεράσματα.

Τα μνημόνια αλλάξανε το πλαίσιο διεξαγωγής της ταξικής πάλης που είχε καθιερωθεί στη μεταπολίτευση: Η ελληνική αστική τάξη, όπως και οι δανειστές, δεν υποχωρούσαν ούτε στο ελάχιστο μπροστά και στη πιο μαζική κινητοποίηση. 

Δεν πρέπει να ισχύει αυτό που λέγεται περί ανάθεσης παρότι υπήρξε κινηματική ύφεση. Δεν υπήρξε ανάθεση. Η διάθεση κινητοποίησης δεν έπεσε αλλά μετασχηματίστηκε σε κάτι άλλο. Έγινε ζήτημα εξουσίας με τη μορφή της αναγκαιότητας της πολιτικής ανατροπής. Ο κόσμος δεν ανέθεσε αλλά ζήτησε την πολιτική ανατροπή. Δεν υπήρξε ανάθεση αλλά μια νέα δυναμική σχέση εκπροσώπησης. 

Δεν ξέρω αν η κατάσταση το 2010 – 2015 αντιστοιχεί στη κατάσταση όπου «οι από πάνω δεν μπορούν να κυβερνήσουν και οι αποκάτω δεν μπορούν να κυβερνηθούν. Εκείνο που μάλλον συνέβη ήταν μια δραματική αποευθυγράμιση της εκλογικής βάσης από τα κόμματα του κλασικού δικομματισμού. 

Η επαναστατική κατάσταση στρέφεται και εναντίον του κομματικού συστήματος και εναντίον του κράτους. Εκτιμώ ότι το 2015 είχαμε κοινωνικές κινήσεις μόνο εναντίον του κομματικού συστήματος. 

Η ρεφορμιστική εκδοχή της δυαδικής εξουσίας δεν νομίζω ότι μπορεί να ισχύσει. Η ρεφορμιστική ερμηνεία της δυαδικής εξουσίας λέει ότι : Το κίνημα πιέζει την αριστερή κυβέρνηση να μην υποχωρεί απέναντι στον ταξικό και πολιτικό αντίπαλο. Η άποψη αυτή περί δυαδικής εξουσίας παραβλέπει το κόμμα και παραβλέπει και το κράτος. Κίνημα που πιέζει και κυβέρνηση που πιέζεται και δεν υποχωρεί είναι μια αναπαράσταση της φιλελεύθερής «κοινωνίας των πολιτών». 

Στην πραγματική δυαδική εξουσία δεν υπάρχει το κίνημα αλλά οι μάζες και το κόμμα αλληλοεπιδρά με τις μάζες. Το κράτος επίσης «συνταράσσεται». 

Ε. Τέσσερις απαραίτητες προϋποθέσεις του όποιου μελλοντικού μεταβατικού προγράμματος:

1. Καθαίρεση της διαπραγμάτευσης σε δεύτερο πλάνο. Πρώτο πλάνο οι μονομερείς ενέργειες. 

Πολιτικός έλεγχος της ΤτΕ. Δημόσιος έλεγχος του συστήματος πληρωμών. Έλεγχος των χρηματοροοών της ελληνικής οικονομίας, αντί για παράλληλο νόμισμα. Έκδοση εθνικού νομίσματος μόνον αφού αποκτηθεί ο έλεγχος των χρηματορροών της συνολικής οικονομίας. Ο κεντρικός σχεδιασμός είναι το βασικό εργαλείο της άμυνας και της ρήξης και όχι το νόμισμα. Η νομισματική κυριαρχία είναι κάτι ευρύτερο από το νόμισμα.  

Αποδιοργάνωση – επαναδιοργάνωση του δημόσιου τομέα: Αναίρεση της σχέσης 1:5, έστω σταδιακή επαναφορά του 13 και 14 μισθού, ενίσχυση της δευτεροβάθμιας παιδείας και της πρωτοβάθμιας υγείας.  Έμφαση στη καθολικότητα των παροχών κοινωνικού και όχι του προνοιακού κράτους. Προτεραιοποίηση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Αλλαγή του φορολογικού συστήματος. Έλεγχος τιμών. Κρατικοποιήσεις σε άλλη βάση. 

Επαναφορά των συλλογικών διαπραγματεύσεων και δραστική μείωση της μερικής απασχόλησης. Χωρίς δραστικό περιορισμό της μερικής απασχόλησης δεν επανέρχεται πλήρως η κουλτούρα των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Έμφαση στη δημοσιονομική και όχι στη νομισματική πολιτική. Νομιμοποίηση και ιθαγένεια στους μετανάστες και μετανάστριες. Συλλογική κατανάλωση και όχι ατομική. Νέο θεσμικό πλαίσιο βιομηχανικής ιδιοκτησίας. 

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΕΥΤΕΡΟΛΟΓΙΑΣ

1. Άκουσα αρκετές τοποθετήσεις για την αναγκαιότητα επιβολής  capital controls ή παύσης πληρωμών ή και μονομερούς διαγραφής τμήματος του χρέους. Συμφωνώ σε όλα! Μόνο που για να τα επιβάλλεις χρειάζεσαι μηχανισμούς εφαρμογής και εξειδίκευσης. Πχ τα capital controls θα χρειαστούν «εξειδίκευση» για να πιάσουν περιπτώσεις φυγής κεφαλαίων που δεν εντοπίζονται από τα συνήθη «ραντάρ» των απλών απαγορεύσεων. 

2. Για αυτό και ρήξη με το ευρωενωσιακό καθεστώς σημαίνει πολιτικός έλεγχος προκεχωρημένων σημείων του κράτους και της διοίκησης και όχι απλά χρηματοδοτικές συμφωνίες με «φιλικά κρατικά συμφέροντα» της ευρύτερης γεωπολιτικής περιοχής.  Πρόκειται για μια διαπίστωση που δεν θέλησε να δει ο ΣΥΡΙΖΑ αλλά και άλλες αριστερές δυνάμεις προσκολλημένες σε συνθηματολογίες.

3. Η μορφή – κόμμα παίζει δραματικό ρόλο στον τρόπο μετασχηματισμού μιας ρεφορμιστικής πολιτικής σε ριζοσπαστική και επαναστατική πολιτική. Αποτυχίες πολιτικής σημαίνει ότι κάποιο στοιχείο του κόμματος – ηγεσία – οργάνωση – πειθαρχία – υστερεί μπροστά στις απαιτήσεις της ταξικής πάλης. Οι δομές αντιεξουσίας δύσκολα αποκτούν πραγματικό και μόνιμο περιεχόμενο. Συνήθως εκφυλίζονται πολύ γρήγορα σε απλές μορφές κοινωνίας των πολιτών. Είναι εγγενής η αντίφαση της επαναστατικής πολιτικής μεταξύ των δύο πόλων: κατάληψη της κρατικής εξουσίας – δομές αντιεξουσίας. Χρειάζεται σοβαρή εμπλοκή με το ζήτημα και όχι ερασιτεχνισμοί.